Spółdzielnia socjalna jest to forma prawna przedsiębiorstwa mająca umożliwić jej członkom, którymi mogą być zasadniczo tylko osoby wykluczone społecznie i dotknięte przez los, powrót do uregulowanego życia społecznego i rynku pracy. Spółdzielnia socjalna, jako rodzaj spółdzielni pracy, opiera się na zasadzie osobistego świadczenia pracy przez jej członków.

Spółdzielcy prowadzą działalność o dwojakim charakterze. Nadrzędnym ich celem jest powrót do uregulowanego życia społecznego i zawodowego i temu celowi podporządkowana jest podstawowa działalność spółdzielni (art. 2 ust. 2 Ustawy o spółdzielniach socjalnych). Drugim celem spółdzielców jest prowadzenie przedsiębiorstwa w oparciu o wspólną pracę (art. 2 ust. 1 Ustawy). Ponadto spółdzielnia socjalna może prowadzić działalność społeczną, kulturalno-oświatową oraz społecznie użyteczną – zarówno na rzecz swoich członków jak również środowiska lokalnego. cele te są finansowane z nadwyżki bilansowej ( art.10 ust.1 Ustawy), która nie może być podzielona między członków spółdzielni ( art.10 ust.2 Ustawy).

Założycielami i członkami spółdzielni socjalnej mogą być:

· osoby bezrobotne w rozumieniu art.2 ust.1 pkt.1 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 roku o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy;

· osoby bezdomne,

· osoby uzależnione od alkoholu po zakończonym programie psychoterapii,

· osoby uzależnione od narkotyków lub innych środków odurzających po zakończeniu programu terapeutycznego,

· osoby chore psychicznie,

· osoby zwalniane z zakładów karnych,

· uchodźcy realizujący indywidualny program integracji w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej;

· osoby niepełnosprawne w rozumieniu art. 2 pkt.2 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 roku o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych.

Założycieli spółdzielni socjalnej musi być minimum pięciu, muszą posiadać pełną zdolność do czynności prawnych, tzn. zdolność do samodzielnego kształtowania swojej sytuacji prawnej poprzez dokonywanie czynności prawnych, np. przez zawieranie umów. Założyciele mogą uzyskać fundusze na założenie spółdzielni socjalnej w powiatowym urzędzie pracy. Spółdzielnia socjalna jest osobą prawną i podlega wpisowi do Krajowego Rejestru Sądowego na wniosek założycieli, do którego obowiązkowo dołączają zaświadczenia potwierdzające ich status jako osób należących do wymienionych kategorii (orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, zaświadczenie powiatowego urzędu pracy o statusie bezrobotnego, zaświadczenie o statusie bezdomnego realizującego indywidualny program wychodzenia z bezdomności, o zakończeniu przez osoby uzależnione wymaganych programów terapeutycznych itp.).

Zaświadczenia niezbędne do założenia spółdzielni socjalnej wydają:

• dla osób bezrobotnych – Powiatowy Urząd Pracy ,
• dla osób niepełnosprawnych – Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie (PCPR),
• dla pozostałych – Centrum Integracji Społecznej (CIS).

Spółdzielnia socjalna musi posiadać Statut, który jest podstawowym aktem prawnym spółdzielni regulującym całokształt jej struktury organizacyjnej, określającym charakter spółdzielni, prawa i obowiązki członków, kompetencje organów, tryb podejmowania decyzji oraz wszystkie inne kwestie prawidłowego funkcjonowania spółdzielni. Spółdzielnia musi w obrocie posługiwać się oznaczeniem “Spółdzielnia Socjalna”.

Założyciele spółdzielni zwolnieni są z opłat rejestracyjnych z tytułu wpisu spółdzielni do Krajowego Rejestru Sądowego oraz za wydrukowanie ogłoszenia o powstaniu spółdzielni w Monitorze Sądowym i Gospodarczym.

Dochody spółdzielni wydatkowane w roku podatkowym na społeczną i zawodową reintegrację jej członków są w części niezaliczonej do kosztów uzyskania przychodów zwolnione z podatku dochodowego od osób prawnych.

Opłacone przez pracownika spółdzielni, mającego status osoby dotkniętej przez los lub wykluczonej, składki na ubezpieczenie emerytalne, rentowe, i chorobowe, a także opłacone przez spółdzielnię składki na ubezpieczenie emerytalne, rentowe, i wypadkowe za takiego zatrudnionego, mogą być refundowane przez okres 12 miesięcy ze środków Funduszu Pracy przez starostę, na podstawie odpowiedniej umowy między starostą a spółdzielnią oraz udokumentowanego wniosku spółdzielni.

Cztery najważniejsze kroki do założenia Spółdzielni socjalnej:

• przygotowanie statutu,
• walne zebranie,
• rejestracja,
• rozpoczęcie działalności.